Nie zdajemy sobie sprawy, że w naszym otoczeniu, codziennie przewożone są groźne dla zdrowia i życia towary.

Każdego dnia materiały i przedmioty wybuchowe, substancje zapalne, trujące, zakaźne, żrące czy promieniotwórcze są transportowane na odległości setek i tysięcy kilometrów. Przewóz tych towarów wymaga specjalistycznej wiedzy, a czasem specjalistycznych pojazdów.
Z towarami niebezpiecznymi, czyli substancjami stwarzającymi niebezpieczeństwo dla życia ludzi, zwierząt czy środowiska, mamy dzisiaj do czynienia w zasadzie wszędzie. Stykamy się z nimi w domu (farby, kleje, kosmetyki), w budownictwie (smoły, lepiki, środki czyszczące), w rolnictwie (nawozy, środki ochrony roślin), w rozrywce (sztuczne ognie, fajerwerki), czy też w telekomunikacji (baterie litowe w telefonach komórkowych). Przy przewozie tego typu towarów obowiązują bardzo precyzyjne przepisy i zasady postępowania. Nie wszyscy wiemy, że w zależności od rodzaju materiału oraz jego ilości, te procedury mogą być stosowane tylko częściowo lub w przypadku przewozu transportu małych ilości – w ogóle.

Procedury przy transporcie towarów niebezpiecznych

Każdy uczestnik transportu towarów niebezpiecznych ma określone obowiązki, uzależnione od posiadanej niezbędnej wiedzy na temat zawartości przewożonej przesyłki. Największy zakres tych obowiązków jest nałożony na nadawcę przesyłki oraz na przewoźnika (kierowcę). Nadawca powinien znać charakterystykę i właściwości towaru, bowiem na tej podstawie dobiera do materiału niebezpiecznego odpowiednie opakowanie, umieszcza na nim nalepki ostrzegawcze oraz sporządza dokumentację przewozową. Przy transporcie większych ilości substancji niebezpiecznych jest także zobowiązany dostarczyć kierowcy instrukcję bezpieczeństwa.

- Kierowca jest z kolei zobowiązany do, potwierdzonej świadectwem ADR, znajomości przepisów w zakresie przewozu materiałów niebezpiecznych – wyjaśnia Tadeusz Leszczyński, szef bezpieczeństwa produkcji i ekologii  – Do jego obowiązków należy również właściwy załadunek i zabezpieczenie towaru. Ponadto, w przypadku transportu większych ilości materiałów niebezpiecznych musi on oznakować pojazd pomarańczowymi tablicami ostrzegawczymi i posiadać właściwe środki bezpieczeństwa przeciwpożarowego. Specjalistyczny sprzęt uzupełnia wyposażenie ogólnego stosowania takie jak znaki ostrzegawcze, kamizelki latarki, kliny pod koła oraz specjalne wyposażenie szczególnego stosowania, wymienione w instrukcji bezpieczeństwa kierowcy, czyli środki ochrony indywidualnej.

Bezpieczny transport towarów niebezpiecznych

Istnieją substancje szczególnie niebezpieczne, stwarzające zagrożenie większe od pozostałych. Należą do nich przede wszystkim towary promieniotwórcze, których transport podlega przepisom nadzorowanym przez Państwową Agencje Atomistyki oraz materiały wybuchowe. Ich przewóz wymaga stosowania specjalnych pojazdów o odpowiedniej konstrukcji. Pojazdy takie muszą posiadać świadectwo dopuszczenia do przewozu niektórych towarów niebezpiecznych oraz dodatkowe badania techniczne.

Od 2005 roku w transporcie towarów niebezpiecznych wyróżnia się specjalną grupę towarów tzw. dużego ryzyka.

- Są to towary, które mogą być użyte w celach terrorystycznych lub niezgodnie z ich przeznaczeniem, wykazujące się dużym ryzykiem zagrożenia dla ludzi, mienia lub środowiska – tłumaczy Tadeusz Leszczyński, szef bezpieczeństwa produkcji i ekologii, Doradca DGSA w firmie Schenker – Można do nich zaliczyć materiały i przedmioty wybuchowe, trujące, palne lub zakaźne. Przy ich przewozie muszą być stosowane specjalne procedury. Przewoźnik jest zobowiązany do opracowania i wdrożenia Planu Ochrony Towarów Niebezpiecznych Dużego Ryzyka, zgodnego z przepisami rozdziału 1.10 ADR.- dodaje.

Czym przewozić materiały niebezpieczne?

W ich logistyce wykorzystywane są wszystkie środki transportu drogowego, kolejowego, lotniczego, morskiego i żeglugi śródlądowej. Najczęściej stosuje się jednak transport lądowy i kolejowy.

W przypadku większości towarów niebezpiecznych nie ma konieczności wykorzystywania specjalnych pojazdów o dodatkowych wymaganiach konstrukcyjnych. Nie ma także obowiązku przeprowadzania dodatkowych badań oraz posiadania specjalnych świadectw czy dopuszczeń technicznych.

Do transportu towarów stwarzających zagrożenie mogą być używane wszystkie typowe pojazdy samochodowe, nawet osobowe, wraz z ciągniętymi przez nie przyczepami naczepami – wyjaśnia Tadeusz Leszczyński z firmy Schenker. - Należy jednak pamiętać, że nie wolno używać więcej niż jednej naczepy lub przyczepy. W ruchu krajowym dozwolone jest nawet stosowanie ciągnika rolniczego z przyczepą do przewozu paliwa do silników dieslowskich, nawozów sztucznych lub środków ochrony roślin. Jedynie pojazdy o dopuszczalnej masie całkowitej powyżej 12 ton muszą mieć zainstalowany ogranicznik prędkości ustawiony na 90 km/h. Materiały niebezpieczne nie mogą być z kolei przewożone motocyklami. – dodaje.

Transport dużych ilości towarów niebezpiecznych w przesyłkach, powoduje obowiązek odpowiedniego oznakowania przodu i tyłu pojazdu pomarańczowymi tablicami ostrzegawczymi. Jest to informacja dla innych uczestników ruchu. O tym, jaki konkretnie materiał jest przewożony można dowiedzieć się z nalepek na opakowaniach przesyłek znajdujących się na skrzyni ładunkowej oraz z dokumentacji przewozowej. Pojazdy takie, poza oznakowaniem muszą posiadać także na czas przewozu specjalne wyposażenie. Chodzi tu przede wszystkim o dodatkowe gaśnice, których liczba i wielkość jest uzależniona od masy pojazdu oraz dodatkowe wyposażenie awaryjne tzw. zestaw ADR. W skład zestawu wchodzi wyposażenie ogólnego stosowania takie jak klin do podkładania pod koła, dwa znaki ostrzegawcze, kamizelka ostrzegawcza i latarki oraz wyposażenie specjalistyczne wyszczególnione w Pisemnej Instrukcji Bezpieczeństwa dla Kierowcy, czyli np. sprzęt do ochrony dróg oddechowych i środki ochrony indywidualnej.

Przewóz materiałów niebezpiecznych w małych opakowaniach na potrzeby własne jest całkowicie wyłączony spod przepisów ADR. Natomiast komercyjny transport drobnicowy w ilościach nie przekraczających 1000 kg (lub litrów) nie wymaga żadnego dodatkowego oznakowania pojazdów i nie stosuje się wtedy większości przepisów ADR dotyczących przewozu. Jest to najczęściej stosowana forma transportu. Dla niektórych, najgroźniejszych materiałów dopuszczalna (do stosowania wyłączeń) masa materiału niebezpiecznego może być mniejsza lub ich przewóz z częściowym wyłączeniem spod przepisów ADR może być w ogóle niedopuszczalny.

Przepisy ustanawiają szczególne wymagania dla pojazdów przewożących towary wybuchowe klasy 1 (według klasyfikacji ADR) oraz dla wszelkiego rodzaju cystern (tj. stałych, odejmowalnych, przenośnych, MEGC etc.) przeznaczonych do przewozu materiałów ciekłych, gazów palnych itp. Muszą one spełniać rygorystyczne wymogi dotyczące konstrukcji, wyposażenia elektrycznego, układu hamulcowego oraz zabezpieczeń przeciwpożarowych, czego potwierdzeniem jest Świadectwo Dopuszczenia Pojazdu do przewozu niektórych towarów niebezpiecznych. Pojazdy takie podlegają także corocznym badaniom technicznym w celu potwierdzenia zgodności z odpowiednimi przepisami ADR.

Przewóz materiałów niebezpiecznych jest skomplikowanym procesem wymagającym specjalistycznej wiedzy. Organizacja transportu zgodnie z obowiązującymi przepisami i normami w zakresie bezpieczeństwa, gwarantuje nie tylko zminimalizowanie zagrożeń wynikających z przewozu materiałów niebezpiecznych, ale i pełną jego efektywność. Możliwość doboru rodzaju opakowania lub środka transportu w zależności od zagrożeń stwarzanych przez konkretny towar niebezpieczny bez pogarszania bezpieczeństwa w przewozie - jest wiedzą wartą poznania i stosowania, gdyż głównym czynnikiem efektywnego biznesu jest stałe ograniczanie zbędnych kosztów.

Regulacje prawne w transporcie materiałów niebezpiecznych

· Warunki transportu drogowego są regulowane w przepisach Umowy Europejskiej dotyczącej Międzynarodowego Transportu Drogowego Towarów Niebezpiecznych (ADR) sporządzonej w Genewie w 1957 roku. Polska ratyfikowała Umowę ADR w 1975 roku. Jest ona nowelizowana co dwa lata. Ostatnia nowelizacja została przeprowadzona w 2005 roku.

· W 2007 roku wejdą w życie nowe przepisy ADR. Najpoważniejsze zmiany dotyczyć będą warunków przewozu towarów niebezpiecznych w tunelach. Chociaż w Polsce tuneli jest niewiele, to znajomość tych zasad będzie niezbędna w firmach, które nadają i przewożą towary niebezpieczne do innych krajów europejskich. Wówczas właściwy dobór opakowania, załadunek oraz oznakowanie przesyłek i pojazdu będzie istotny dla odpowiedniego zaplanowania trasy przejazdu.

· Od 1 stycznia 2007r. wiele tuneli w Europie nie będzie dostępnych do przewozu większych ilości towarów niebezpiecznych. Jeśli już transport taki będzie możliwy, to będzie wymagał spełnienia specjalnych warunków.

· Ponadto w Polsce uchwalono 28.10.2002r. ustawę o przewozie drogowym towarów niebezpiecznych (Ustawa ADR), określającą zasady przewozu towarów niebezpiecznych, wymagania w stosunku do uczestników przewozu oraz organy właściwe do sprawowania nadzoru i kontroli w kwestiach z tym związanych. Podstawowym organem kontroli jest w Polsce Inspekcja Transportu Drogowego.

· Do istotnych przepisów zawartych w ustawie ADR należy obowiązek nałożony na każdego przedsiębiorcę, który nadaje lub przewozi towary niebezpieczne w ilości wymagającej oznakowania pojazdu pomarańczową tablicą. Przedsiębiorca taki musi wyznaczyć na swój koszt doradcę ds. bezpieczeństwa w transporcie towarów niebezpiecznych (doradcę DGSA). Doradca musi posiadać kwalifikacje określone w ustawie i prowadzi w imieniu przedsiębiorcy bieżący nadzór nad czynnościami związanymi z przewozem, załadunkiem lub rozładunkiem towarów niebezpiecznych.

· Oprócz przepisów ADR istnieją również inne regulacje prawne, dotyczące pozostałych rodzajów transportu. W transporcie kolejowym jest to Regulamin RID, w transporcie morskim – Kodeks IMDG, w transporcie lotniczym – Instrukcje Techniczne ICAO, natomiast w żegludze śródlądowej – Umowa ADN.

· Od kilku lat na forum ONZ prowadzone są intensywne prace harmonizujące przepisy o przewozie towarów niebezpiecznych różnymi środkami transportu. Jednakże, zróżnicowanie przepisów występuje w dalszym ciągu, co powoduje znaczne utrudnienia w organizowaniu